اختلال شناختی در افکار، احساسات و رفتارهای ما نمایان میشود و نقش مهمی در ارزیابی ها، قضاوتها و تصمیمات ما دارد. وقتی پای عادتها و باورهای راسخ ما که بیشتر در ضمیر ناخودآگاه جای دارند، در میان باشد اختلال شناختی قویتر و پنهانتر میشود. گاهی باورها به قدری غالب است که حتی وقتی شواهد عینی، آن باور را برای ما و دیگران زیانآور نشان میدهد، باز هم از دست کشیدن یا حتی زیر سؤال بردن باورهایمان سر باز میزنیم .به عنوان مثال، فردی که سیگار می کشد و می داند که سیگار کشیدن مضر و کشنده است، دچار اختلال شناختی شده است. اما با آگاهی به ضرر سیگار باز هم به این رفتار ادامه میدهد و با دیدگاه خود راهی منطقی برای توجیه پیدا می کند!

یکی دیگر از نمونههای رایج اختلال شناختی در چگونگی انتخاب ماست. به عنوان مثال در تصمیمگیری برای خرید یا زمانی که دیگری را به عنوان نماینده، دوست، شریک یا همسر انتخاب می کنیم.

بیشتر مردم بر این باورند که توانایی خوبی برای انتخابهای مناسب دارند. اما هنگامی که نتیجه مطلوب از انتخابمان )شامل خرید یا انتخاب افراد( به دست نمیآید، با باورهای قبلی ما در مورد تواناییهایمان تضاد به وجود می آورد.

از آنجا که افراد در تصمیمات خود سرمایهگذاری عاطفی و از احساس بد در مورد خود اجتناب میکنند، بیشترشان حتی با مشاهده نتایج نامطلوب و بر خلاف منافع خود و دیگران، همچنان به حمایت از انتخاب خود ادامه میدهند.

اختلال شناختی به شیوههای مختلف، بسیاری از رفتارها و واکنش های روزانه ما را کنترل میکند. به عنوان مثال، کسی که از محل کار خود سرقت میکند، خواه یک مداد باشد یا وسیله دیگری، با اینکه میداند کارش اشتباه است و ممکن است گرفتار شود، اما با توجیه رفتار خود از جمله به اندازه کافی حقوق نمیگیرم، دیگران هم انجام میدهند و ... به این رفتار مخرب ادامه میدهد.

هرچه شکاف بین باورها، انتخابها و نتایج بیشتر شود، اختلال شناختی و سپس تضاد درونی، اضطراب و ناآرامی هم به مراتب عمیقتر و قویتر میشود. بخشهای گستردهتری از زندگی ما را تحت تاثیر قرار میدهد و قویترین سد پیشروی ما خواهد شد. آگاهی به اینکه چگونه این تضادها بر روند تصمیم گیری ما تاثیر می گذارد، توانایی ما در انتخاب گزینههای مناسبتر را بهبود میبخشد.